Araling Panlipunan 6 · Ikalawang Termino
Mula sa paaralang pampubliko ng mga Thomasites hanggang sa pagsuko ng Corregidor: sunod-sunod na batas, misyon at digmaan sa daan patungo sa kasarinlan. Anim na panukala, sunod sa pointers ni Ma’am.
Unang tanong pa lang ng Quiz 1, balita na agad. Ano ang nasa pahayagan ngayong termino?
Ang isinagot ay A, Zaldy Co. Ang tama ay C, Martin Romualdez. Pareho silang nasa balita tungkol sa flood-control projects, kaya madaling malito. Ang susi ay ang salitang “dating House Speaker.” Si Romualdez ang dating Speaker ng Kapulungan.
Paano mo mapapasunod ang isang bayang kalalaban mo lang, nang hindi na gumagamit ng baril?
Isa sa agad nilang itinatag ang sistema ng edukasyon. Itinatag ng Komisyong Pilipino noong 1901 ang Kagawaran ng Paturuang Pambayan (Department of Public Instruction). Libre ang pampublikong paaralan, kaya marami ang nakapag-aral (noong Espanyol, ang may kaya lamang). Binigyang-diin ang kaalamang pangmamamayan at demokratikong pamumuhay. Ipinagbawal ang pagtuturo ng relihiyon.
Ingles ang wikang panturo, at sa Amerika isinulat at inilimbag ang mga aklat. Mas nakilala ng mga Pilipino ang mga bayaning Amerikano kaysa kina Rizal, Bonifacio at Mabini, at nalinang ang kaisipang kolonyal (colonial mentality).
| Paaralan | Taon at dating pangalan |
|---|---|
| Philippine Normal University | 1901 · Philippine Normal School (PNS). Para sanayin ang mga guro at palaganapin ang edukasyon. |
| National University | 1900 · Colegio Filipino |
| Centro Escolar University | 1907 · Centro Escolar de Señoritas |
| University of the Philippines | 1908 |
| Philippine Women’s University | 1919 · Philippine Women’s College |
Mula 1903, nagpadala ang pamahalaan ng mga pensionado: mga Pilipinong pinag-aral nang libre sa Amerika at sinanay maging pinuno ng mga ahensiya ng pamahalaan.
Dahil sa demokratikong pananaw ng Amerikano, nabigyan ng kalayaan sa pagsamba ang mga Pilipino at lumaganap ang Protestantismo: Episcopalian, Baptist, Church of the United Brethren, Congregationalist, Seventh-day Adventist at Disciples of Christ. Itinatag nila ang Silliman University (Dumaguete) at ang mga ospital na St. Luke’s, Mary Chiles (Maynila), Bethany (La Union) at Mission Hospital (Iloilo).
Iglesia Filipina Independiente (Simbahang Aglipayano): iminungkahi ni Apolinario Mabini (Okt. 1899) ang simbahang pambansa. Kumbensiyon ng mga paring Pilipino sa Paniqui, Tarlac, Okt. 23, 1899. Si Padre Gregorio Aglipay ang naging unang Obispo Maximo.
Dahil sa cholera epidemic, itinatag ang Lupon sa Kalusugan ng Bayan (Board of Public Health) noong 1901. Itinayo ang Philippine General Hospital noong 1907. Nagbago ang pananaw sa kalinisan ng sarili at pagkain.
Dumating ang kotse, trak, bus, tren at eroplano. Ang PATCO (Philippine Aerial Taxi Company, 1930) ay bumiyahe mula Maynila patungong Baguio at Paracale. Ipinakilala ang telepono, radyo, radyopon at telegrapo, at umunlad ang koreo: may tanggapang pangkoreo sa bawat munisipalidad.
Layunin ng imperyalismong Amerikano ang pagkuha ng hilaw na materyales. Nakinabang ang mga negosyanteng Amerikano at ang mga landlord elites; naghirap ang ordinaryong Pilipino. Ang epekto: naging dependent ang ating ekonomiya sa Amerika. Ipinagbili natin ang palay, asukal at abaka; binili natin ang produkto nila.
Hindi nagdulot ng tunay na benepisyo ang malayang kalakalan: kontrolado ng malalaking industriyang Amerikano ang kalakalan, kaya umasa ang Pilipinas sa Estados Unidos at napabayaan ang kalakalan sa China, England at iba pa. Itinatag ang Kagawaran ng Agrikultura para sa mga magsasaka, at nilikha ng Asamblea ang Pambansang Sanggunian sa Kabuhayan (National Economic Council).
Basketbol: isinagot na P, pero A ang tama. Laro ito na dala ng mga Amerikano.
Bahay-na-bato: isinagot na A, pero P ang tama. Galing ito sa panahon ng Espanyol, hindi Amerikano.
Tanong sa sarili: dumating ba ito noong 1900s kasabay ng Ingles, Protestante, hotdog at neoclassical? Kung oo, Amerikano. Kung mas luma pa (simbahan, bahay-na-bato, adobo), hindi.
Bago ibigay ang kalayaan, sinanay muna ang mga Pilipino sa pamamahala. Paano at kailan sila unang naupo sa sariling lehislatura?
Kilala rin bilang Batas ng Pilipinas 1902, Philippine Bill of 1902, o Cooper Act. Noong Hulyo 1902, inilipat sa Kongreso ng Estados Unidos ang pamamahala sa Pilipinas. Itinadhana nito ang:
| Partido | Layunin |
|---|---|
| Nacionalista | Kalayaan sa lalong madaling panahon |
| Progresista | (Dating Federalista) Maghintay muna hanggang maunlad ang kabuhayan at kultura |
Ipinadala ni Wilson si Henry Jones Ford upang magsiyasat; iniulat niyang kaya nang magsarili ng mga Pilipino. Hinirang ni Wilson si Francis Burton Harrison bilang gobernador-heneral. Siya ang nagtiyak na mas maraming Pilipinong opisyal at kawani sa pamahalaan: ito ang Pilipinisasyon. Hinirang niya sa komisyon sina Jaime de Veyra, Vicente Singson Encarnacion, Victorino Mapa at Vicente Ilustre. Ang Civil Retirement Act No. 2581 (Peb. 1916) ay nagparetiro sa maraming Amerikano, at Pilipino ang pumalit.
“Ang Pilipinisasyon ay isang hakbang upang mabigyan ng kasanayan ang mga Pilipino upang pamunuan ang Pilipinas.” Isinagot na P, pero A (tama) ito. Ang Pilipinisasyon ay pagbibigay ng puwesto sa mga Pilipino sa pamahalaan para matuto silang mamahala.
Ang Philippine Autonomy Act of 1916 (Batas Jones), gawa ni William Atkinson Jones, ang kapalit ng Philippine Bill of 1902. Ang sangay lehislatibo ay lubusang napasakamay sa mga Pilipino. Sa pambungad, sinabing ibibigay ang kasarinlan sa sandaling magkaroon ng matatag na pamahalaan.
“Ang Ehekutibo o tagapagbatas ay binubuo ng Senado at Kapulungan ng mga Kinatawan.” Isinagot na A, pero P (mali) ito. Ang tagapagbatas ay ang Lehislatibo. Ang Ehekutibo ay ang gobernador-heneral.
| Kapulungan | Pumalit sa | Bilang | Termino |
|---|---|---|---|
| Senado (mataas) | Philippine Commission | 24: 22 ibinoto, 2 hinirang | 6 na taon |
| Kapulungan ng mga Kinatawan (mababa) | Philippine Assembly | 90: 81 ibinoto, 9 hinirang | 3 taon |
May veto ang gobernador-heneral, pero mapapawalang-bisa ito kung 2/3 ng dalawang kapulungan ay pagtibaying muli ang batas. Nanatili sa Amerikano ang ugnayang panlabas, paggawa ng salapi, pandaigdig na kalakalan at imigrasyon. Oktubre 1916, unang Lehislatura: Quezon, pangulo ng Senado; Osmeña, ispiker ng Mababang Kapulungan.
Ilang beses tumawid ng karagatan ang mga Pilipino para lang humingi ng kalayaan, at bakit paulit-ulit silang umuwing bigo?
Ang layunin ng lahat ng misyon: humiling ng kalayaan para sa Pilipinas.
Sampung taon ng pagsasanay bago ang kalayaan. Ano ang ginawa ni Quezon sa sampung taong iyon?
Itinadhana ng Saligang Batas 1935: tatlong sangay na magkakapantay; pangulo at pangalawang pangulo, 6 na taon, hindi na mahahalal muli; Asamblea ng 98 kagawad, 3 taon; Korte Suprema; at Bill of Rights (kalayaan sa pagsusulat, paglalathala, pagsasalita at pagsamba).
| Programa | Ano ang naidulot |
|---|---|
| 8-Hour Labor Law | Limitasyon sa oras ng paggawa |
| Minimum Wage Law | Pinakamababang sahod ng manggagawa |
| Kautusan Blg. 134 | Tagalog ang saligan ng wikang pambansa; Surian ng Wikang Pambansa |
| Women Suffrage | Karapatang bumoto at makilahok ng kababaihan (plebisito Abril 30, 1937; 447,725 ang sumang-ayon) |
| Education Act of 1940 | Libreng elementarya; 7 taong gulang sa Grade 1; inalis ang Grade 7; Hunyo–Marso |
| National Defense Act 1935 | Sapilitang serbisyong militar; PMT (Preparatory Military Training) sa lalaking mag-aaral sa mataas na paaralan |
| Proklamasyon Blg. 173 | Open-Door Immigration Policy para sa mga Hudyo (Ago. 21, 1937) |
Maynila, Disyembre 1941: idineklarang bukas na lungsod para hindi na bombahin. Bakit binomba pa rin?
Maunlad at industriyalisado ang Hapon pero kulang sa likas na yaman at lumalaki ang populasyon. Sinakop nito ang Korea (1910), Manchuria (1932), malaking bahagi ng Tsina (1937) at North French Indochina (1940).
Mga layunin: mapalawak ang teritoryo; makakalap ng makabagong kaalaman; maging pinakamakapangyarihang bansa; makakuha ng likas na yaman; malabanan ang mga bansang kanluranin; maging industriyalisado.
Kasapi ang Hapon sa Axis Powers (kasama ang Alemanya at Italya), kalaban ng Allied Powers (U.S., Unyong Sobyet, Britanya, Pransiya). Inanyayahan ni Hachirō Arita ang Pilipinas sa Greater East Asia Co-Prosperity Sphere (Sama-samang Kasaganaan ng Kalakhang Silangang Asya), pero tumanggi ang mga Pilipino. Itinalaga ni Quezon si Heneral Douglas MacArthur bilang field marshall.
Huling sesyon
Apat na bahagi, gaya ng pointers: Multiple Choice, Modified True or False, Identification at Timeline. 50 puntos. Ang mga tanong sa itaas ay pagsasanay lamang at hindi kasama sa 50.
Piliin ang titik ng tamang sagot. 20 puntos.
Pindutin ang TAMA kung wasto ang pahayag. Kung mali, pindutin ang MALI at isulat ang salitang ipapalit sa may salungguhit. Bibilang lang ang MALI kung tama ang ipinalit. 12 puntos.
Isulat ang tamang sagot. Hindi kailangang eksakto ang malaking titik o tuldik. 10 puntos.
Pindutin ang mga pangyayari mula sa pinakauna hanggang sa pinakahuli. Isang puntos sa bawat tamang hakbang. 8 puntos.
Susunod: ika-1 pangyayari
Ulitin ito sa loob ng dalawa o tatlong araw. Mas tumatatak ang naaalala nang paulit-ulit kaysa sa minsanang pagbasa.
Lahat ng memory trick, iisang pahina. Basahin nang malakas ang bawat isa.